Alt

মানস প্ৰতিম দত্ত

নৈকোষঃ

মোৰ শৈশৱ-কৈশোৰৰ চিনাকী ঠাই৷ তেতিয়া ২০০৬ চন৷ মই বৰপাক মধ্য ইংৰাজী বিদ্যালয়ৰ পৰা উচ্ছ প্ৰাথমিক শিক্ষা সাং কৰি মাছখোৱা উচ্ছতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰিছোঁ৷ আমাৰ সৈতে নামভৰ্ত্তি কৰা পবিতা, মিলনহঁতে তেতিয়া আমাৰ বিদ্যালয়ৰ কাষতে থকা এখন নদীৰে টুলুঙা নাৱত উঠি পাৰ হৈ আহিবলগীয়া হৈছিল৷ এই নদীখনৰ নামেই হ’ল লাইপুলীয়া নদী৷ লাইপুলীয়া ঘাট পাৰ হৈ পবিতাহঁতে নৈকোষ গাঁৱত উঠেহি৷ নৈকোষৰ পাৰে পাৰে আমি চাইকেল লৈ বিদ্যালয়লৈ যাওঁ৷ সিহঁতেও আমাৰ লগ দিয়ে৷ নৈকোষ গাঁৱৰ কাষতে আমাৰ বিদ্যালয়খন৷

 নৈকোষৰ পাৰৰ গাঁওবাসীৰ জীৱনৰ বহু উত্থান পতনৰ সাক্ষী এই নদীখন৷ এই নদীপাৰৰ লোকসকলৰ জীৱন শৈলী, ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্যময় পৰিৱেশ, নদী-মানুহ আৰু পানীৰ সৈতে সম্পৰ্ক কেনেধৰণৰ সেই বিষয়ে জানিবলৈ আমি যাত্ৰা কৰিলোঁ নৈকোষলৈ৷

বলকচোন, আজি আমি নৈকোষ আৰু লাইপুলীয়া পাৰৰ জনজীৱনৰ মাজলৈ সোমাই যাওঁ৷ আচলতে, কৈশোৰৰ এচোৱা সময় এই নদীপাৰৰে ঐতিহ্যমণ্ডিত বিদ্যালয়খনত পাৰ কৰা সূত্ৰে মোৰ বহুকেইজন সহপাঠী নদী পাৰৰ, নদী কাষৰীয়া অঞ্চল নৈকোষ, দেউঘৰীয়া, গোহাঁই গাঁও আদিৰে আছিল৷ তেনে এজন বন্ধু হ’ল টিকেন্দ্ৰ৷ টিকেন্দ্ৰ চেতিয়া৷ টিকেন্দ্ৰই তাৰ ঘৰৰ পৰা মোক লগ দিয়াৰ কথা৷

লাইপুলীয়া নদীঃ

          ধেমাজি জিলাৰ বানে গৰকা অঞ্চলত বসবাস কৰা লোকসকল বিভিন্ন সময়ত নদীৰ মমতাময় বান্ধোনেৰে জীৱন-জীৱিকা লাভ কৰাৰ বিপৰীতে বহু সময়ত নদীৰ কালমূতি সন্মুখীন হ’বলগীয়াও হৈছে৷ লাইপুলীয়া নদীখনৰ কথা ক’বলৈ হ’লে আমি প্ৰথমেই চিজি নৈৰ পাৰলৈ আগবাঢ়ি যাব লাগিব৷ অসমৰ চুবুৰীয়া ৰাজ্য অৰুণাচল প্ৰদেশৰ চিয়াং পাহাৰৰ পৰা ওলোৱা নদীখনৰ নাম হ’ল চিজি নদী৷ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ দক্ষিণ-পশ্চিম দিশৰ ছিবা, ছিমা আৰু য়াৎটে নৈক লগ লগাই চিলাপথাৰৰ দাঁতিকাষৰীয়া লিকাবালিৰ মাজেদি ধেমাজিত চিচি নাম লৈছেহি৷ চিচি নৈখন চুমনি বিলত সোমাই কাপোৰধোৱা নৈ নাম লয়৷ কাপোৰধোৱা নৈয়ে দক্ষিণ পশ্চিম দিশত বৈ আহি গাই নৈত লগ লাগে৷ গাই নৈৰ পৰা প্ৰায় এক কিঃমিঃ ভটিয়াই আহি কানি বিলত লগ হয়গৈ৷ কাপোৰধোৱা নৈখন আহি মাছখোৱা মৌজাত সোমাই লাইপুলীয়া নাম লৈছে৷ নদীখনে এনেদৰে প্ৰায় জ্ঝ কিঃমিঃ পথ গতি কৰি চাৰিকৰীয়া নাম লৈছে৷

নৈকোষ আৰু লাইপুলীয়াৰ পাৰে পাৰেঃ

          লাইপুলীয়াৰ পাৰে পাৰে ময়ো টিকেন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়িলোঁ৷ সি মোৰ বাবে বাট চাই সাজু হৈয়ে আছিল৷ আমি নদীৰ পাৰলৈ আগবাঢ়িলোঁ৷ মাছখোৱা মৌজাৰ পূৱ মাছখোৱা গাঁও পঞ্চায়তৰ অধীনৰ এই ঠাইডোখৰৰ লগতে মানুহৰ জীৱন শৈলীলৈয়ো পৰিৱৰ্তন আহিছে৷ পূৰ্বে খোৱাপানী, কাপোৰ ধোৱা আদি কাৰ্যৰ বাবে নদীখনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল গাঁওবাসীৰ প্ৰত্যেকৰে ঘৰতে বৰ্তমান দমকল আছে৷ কাপোৰ-কানি ধোৱাৰ বাবে নদীৰ পৰা আঁতৰি অহাটো অৱশ্যে নদীখনৰ বাবে আশীৰ্বাদ স্বৰূপ৷ নদীত প্ৰদূষণৰ পৰিমাণ ক্ৰমশঃ নোহোৱা হৈছে৷

          ইতিমধ্যে আমিও আগবাঢ়িলোঁ৷ আমি দেখিলো যে গৰাখহনীয়া এতিয়াও লাইপুলীয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা হৈয়ে আছে৷ অৱশ্যে এতিয়া লাইপুলীয়াই নিজকে স্থিৰ কৰি ৰাখিছে বুলি স্থানীয় লোকসকলে আমাক জানিবলৈ দিয়ে৷ লাহে লাহে আমি গন্তব্যস্থানত ভৰি দিলোগৈ৷ সমুখত লাইপুলীয়া নদী৷ “সেউজীয়া মেটেকাৰে পানীবোৰক যেন আৱৰি আছে”, তেনে এক ৰূপেই দেখা পোৱা গ’ল লাইপুলীয়াৰ নীলান্ত জলবক্ষত৷ নদীৰ সিটো পাৰত এতিয়া হেমন্তৰ হালধীয়া ৰঙৰ সমাহাৰ৷ গাঁওবাসীও ব্যস্ত হৈ আছে৷ হেমন্তৰ হালধীয়া মানে আপোনালোকে বুজিছেই চাগৈ৷ হয়, মই সৰিয়হ খেতিৰ কথাকে ক’বলৈ খুজিছোঁ৷ কৃষিজীৱী নৈপৰীয়া ৰাইজৰ বাবেই এতিয়া এক লাভজনক খেতি৷ নদীৰ আনটো পাৰত থকা সৰু সৰু জোপোহাকৃতিৰ গছবোৰে পৰিৱেশটোক নান্দনিক কৰি তুলিছে৷ আমি পলম নকৰি লাইপুলীয়াৰ পানী গচকি উমান ল’লো ইয়াৰ চৰিত্ৰৰ৷ হেমন্ত কালৰ বাবেই হয়তো ইয়াৰ পানী খুউব চেচাঁ হৈ আছিল৷ আমাক এজাক পাতল বতাহে কোবাই থৈ গ’ল৷

          আমি সমুখলৈ আগবাঢ়িলো৷ নাতি দূৰৈত কিছুমান ঝাও গছ দেখুৱাই টিকেন্দ্ৰই ক’লে, “এই ঝাও গছ থকা ঠাইডোখৰ আৰু আমি ৰৈ থকা ঠাইডোখৰ চাচোন৷ য’ত ঝাও গছবোৰ আছে, তাত কোনোধৰণৰ খহনীয়া হোৱা নাই৷ আনহাতে এইডোখৰত চাচোন, খহনীয়া হৈ আছে৷” মই মন কৰিলোঁ, টিকেন্দ্ৰই কোৱা কথাষাৰ মিছা নহয়৷ সম্ভৱতঃ গৰা খহনীয়া ৰোধত ঝাওগছবোৰেও বিশেষ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে৷

          আমি পুনৰ নদীৰ পাৰে পাৰে আগুৱাই গ’লোঁ৷ ২০০ মিটাৰ মান আগুৱাই গৈ পুনৰ দুখনমান টুলুঙা নাও দেখা পালো৷ মানুহে এই টুলুঙা নাওবোৰ ব্যৱহাৰ কৰে যদিও মূল পথেৰে পাৰ হ’বলৈ ইতিমধ্যে দলং নিৰ্মাণ কৰা হৈছে৷

          অলপ আগবাঢ়িছোহে, এনেতে দেখিলোঁ–এডাল বাহৰ মাৰিত এডোখৰ ৰঙা কাপোৰ বান্ধি নদীত পুতি থোৱা আছে৷ কলপাতত তামোল পান আৰু চাকি-বন্তি৷ তাৰ পৰা গতিদূৰৈত কিছু সংখ্যক মানুহ৷ মনতে ভাবিলোঁ–মানুহ, পৰম্পৰা আৰু পানীৰ সম্পৰ্কৰ সৈতে ইয়াৰ নি(য় কিবা নহয় কিবা সম্বন্ধ আছে৷ আমি মানুহখিনিৰ ওচৰলৈ গ’লো৷

          মানুহখিনিৰ ওচৰ পাই দেখিলোঁ–তাত আমাৰ হাইস্কুলীয়া বন্ধু ‘বেথা’ও আছে৷ আমাক দেখাৰ লগে লগে সি মাত লগালে–

          ঃ টিকেন্দ্ৰচোন, আহ৷

মই মাজতে মাত দিলো–

          ঃ কিহে বেথা৷ চিনি পাইছনে?

          ঃ মানুহবোৰৰ চেহেৰাবোৰ সলনি হৈছে৷ তই মানস নহয় জানো? সলনি হ’লি দেখোন তই৷

          ময়ো শলাগিলোঁ৷ এৰা, হাইস্কুলীয়া মানস আৰু এতিয়াৰ মানসৰ মাজত আকাশ-পাতাল পাৰ্থক্য৷ কথাৰ মাজতে মই নদীখনত এনেদৰে বাহৰ মাৰি পুতি থোৱাৰ কাৰণ জানিব খোজাত বেথাই ক’লে–

          ঃ ইয়াত জেং দিছিল৷ কালিলৈৰ পৰা মাছ ধৰিব৷ সেয়ে নদী আৰু পানীক সন্তুষ্টিৰ বাবে এনেদৰে নৈবদ্য আগবঢ়াই উপাসনা কৰা হয়৷

 

নৈকোষৰ ঐতিহ্য বিচাৰিঃ

          আমি আমাৰ শিক্ষাগুৰু তথা নৈকোষতে বসবাস কৰা অৱনী বুঢাগোহাঁই ছাৰৰ ঘৰত উপস্থিত হৈছিলো৷ ছাৰ দেউতাৰ সহপাঠী আছিল৷ সেয়ে ছাৰক মই তাৱৈদৌ বুলিও মাতিছিলোঁ৷ আমি গৈ পাওঁতে ছাৰে বাৰীতে মগুমাহৰ মৰনাৰ বাবে মাহবোৰ শুকাবলৈ দি আছিল৷ আমাক আথে-বেথে বহিবলৈ দিলে৷ কথাৰ মাজতে ছাৰৰ পৰা মই নৈকোষ নামৰ ইতিবৃত্ত জানিবলৈ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিলোঁ৷ ছাৰে কৈছিল–

          ঃ আচলতে আমাৰ গাঁওখন নদীপাৰত নদীৰ  নদীৰ পাৰত, কাষত হোৱা হাবেই নৈকোষ হ’ল বুলি দুই একে কয়৷ অৱশ্যে এইক্ষেত্ৰত নিৰ্ভৰযোগ্যতাও মোৰ লগত নাই৷

          ল’ৰালিৰ দিনবোৰত লাইপুলীয়া বুুকুতে সাতুৰি - নাদুৰি ডাঙৰ-দীঘল হোৱা ছাৰে [৫১ বছৰ] আমাক নদীখনৰ মমতাময়ী আৰু নিদাৰুণ দুয়োটা ৰূপৰ কথাই ক’লে৷ আপদে-বিপদে লগৰীয়াৰ দৰে হৈ পৰা নদীখনৰ পুৰণি কথাবোৰলৈ ছাৰে ভূমুকি মাৰিব খুজিলে৷

 

মমতাময়ী লাইপুলীয়াঃ

          লাইপুলীয়া নদীখন নৈকোষৰ ভিন্নজনৰ জীৱন-জীৱিকাৰ থলী৷ এই নদীখনেই এসময়ত মৎস্যৰ উভৈনদী ভঁৰালস্বৰূপ আছিল৷ অৱনী ছাৰে স্মৃতি ৰোমন্থন কৰি লাইপুলীয়াৰ মাছৰ বৈচিত্ৰ্যৰ কথা কৈছিল–

          ঃ ১৯৮০ চন আৰু ১৯৮২ চনত আমাৰ মনত থকা মতে দুটা ডাঙৰ বানপানী হৈছিল৷ অৱশ্যে খেতি পথাৰ খহনীয়াই বিশেষ নষ্ট কৰা নাই৷ মানুহবোৰহে মদীৰ কাষলৈগৈ থকাৰ দৰে হৈছে৷ লাইপুলীয়াৰ সেউজীয়া পথাৰ অংশৰ ফালে দুটা জান লগ লাগিছে৷ এটা ডোমকটা জান আনটো মৌমৰা জান৷ এই জানটোৰ মুখতেই সেউজীয়া পথাৰ অঞ্চল বহুকেইজনৰ মাটি-বাৰী নদীত জাহ গৈছে৷ অৱশ্যে নদীৰ পূৰ্বৰ ধাৰটোৱে এতিয়া গতি সলাইছে৷ আগতে নদীখন দ আছিল৷ নল-খাগৰি আছিল৷ সেয়ে তাত বিভিন্ন মাছ আছিল৷ সৰু সৰু মোহাবোৰত ডুকা কাছ দেখিছিলোঁ৷ এতিয়া অৱশ্যে নদীখন বাম হৈছে৷ মাছ-পুঠিও কমি আহিছে৷ খাৰ বন আছিল৷ এতিয়া খাৰ-বনো নোহোৱা হ’ল৷ আঁৰি, গাগল, চিতল আদি বিভিন্ন মাছৰ সমাহাৰ আছিল৷ আজিকালি গাগল মাছ একেবাৰে নোহোৱা হ’ল৷ পূৰ্বতে পোৱা কুকি, মৰথী, চেনী, বৰালি আদি মাছ আজিও পোৱা যায় যদিও এলেং, পাভ আৰু গাগল মাছ একেবাৰে নোহোৱা হ’ল৷

          তেখেতে সৰুতে উদ দেখাৰ কথাও আমাক উনুকিয়াইছে৷

          ছাৰৰ লগত কথা পাতি থাকোতেই টিকেন্দ্ৰ আৰু মই লাইপুলীয়া নদীৰ পাৰে পাৰে আহি থাকোতে মাছ শুকাবলৈ যা-যোগাৰ কৰি থকা দেখা পোৱাৰ কথা মনলৈ আহিছিল৷ ঠাইডোখৰত এতিয়াও মাছ শুকোৱাই ব্যৱসায়িকভাৱে ১৫ানি কৰা হয়৷ ই অতি লাভজনক ব্যৱসায়ো৷

          লাইপুলীয়া নদীখন কেৱল মাছ পুঠিয়েই যোগান নধৰে বৰং ই বিভিন্ন খাব পৰা জলজ উদ্ভিদৰো আবাসস্থল৷ অৰ্থাৎ উদ্ভিদ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত নদীখন খুবেই চহকী৷ আমি নদীখনৰ কাষত দেখা পোৱা খাব পৰা উদ্ভিদসমূহৰ ভিতৰত– মাটি কান্দুৰী [Altern Anthere sessilis (Linn] ত্ম.Brown ex ড্ডন্তু),হাতী খুতুৰা [Amaranthus spinosun Linn] কণা শিমলু [Commeline benghalensis Linn], কেঞাবন [Cyperus rotundus Linn], লাইজাবৰী [Drymaria cordata (Linn], কলমৌ [Ipomoca aquatica Forsskal], শিঙৰি [Trapa natursvar bispinosa (Rocbuagh) Makino] আদি অন্যতম৷

নিদাৰুণ লাইপুলীয়াঃ-

          নৈকোষ নিবাসী অৱনী ছাৰে লাইপুলীয়াৰ নিদাৰুণ ছবিৰ কথা ক’বলৈ গৈ আৱেগিক হৈ পৰিছিল৷ কাৰণ এই নদীখনেই তেখেতৰ দেউতাকৰ প্ৰাণ লৈছিল৷ সেই ভয়ানক দিনটোৰ কথা মনত পেলাই তেখেতে আমাক কৈছিল–

          ঃ দেউতা ১৯৬৫ চন মানত ঢুকাইছিল৷ দেউতাই সিদিনা ঘাঁহ-কাটিবলৈ গৈছিল৷ ঘাঁহ কাটিবলৈ যাওঁতে দলঙত খুন্দা মাৰিলেগৈ৷ সোঁতে নাওখনৰ এটা টিং মাৰি দিলে৷ তেওঁ সাতুৰিব নাজানে৷ তেতিয়াই দেউতাই প্ৰাণ হেৰুৱালে৷

          ছাৰে কয় থাকোতে মোৰ মনলৈ আহিছিল আমি মাছখোৱা উচ্ছতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত পঢ়ি থকা দিনতে আমাৰ বিদ্যালয়ৰ এজন কৰ্মচাৰীয়ে লাইপুলীয়াৰ বুকুতে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল৷

          টিকেন্দ্ৰয়ো এনে দুৰ্ঘটনাৰ কথা সুঁৱৰি ক’লে–

          ঃ আমি শুনামতে এবাৰ এজন ব্যক্তিয়ে নদীৰ সিপাৰে সৰিয়হতলীত কাম কৰিবলৈ গৈছিল৷ নদী পাৰ হ’বলৈ তাত এডাল সাঁকো আছিল৷ তেখেতে কাম কৰি ঘূৰি আহোতে সেই সাঁকোৰ পৰা পিচলি প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল৷

          এনে বহুতো কৰুণ স্মৃতিৰ মাজেৰেও লাইপুলীয়া বৈ আছে নিজা গতি পথেৰে৷

          সময় সলনি হৈছে৷ পৰিৱৰ্তন আহিছে৷ তথাপিও নদী আৰু মানুহৰ আত্মিক সম্পৰ্ক আজিও বৰ্তি আছে৷ নিজম-নীৰৱ পৰিৱেশে অৱশ্যে কমি আহিছে৷ নদী কাষলৈকে মানুহে বসতি স্থাপন কৰিবলৈ লৈছে৷ ই নদীৰ ভৱিষ্যতক খুউব এটা ভাল প্ৰভাৱ পেলাব বুলিও ক’ব নোৱাৰি৷

          এতিয়া, লাইপুলীয়া আৰু নদীপৰীয়া মানুহৰ সম্পৰ্ক নিৰ্ভৰ কৰিব লাইপুলীয়া আৰু নদী পৰীয়া মানুহৰ সম্পৰ্কৰ দায়বদ্ধতা মাজতেই৷